اصول و روشهای حفظ قرآن

زبان کودک و نوجوان و بزرگسال متفاوت است. ضمن اینکه شادی، قصه و طنز را همه دوست دارند و راه جذب افراد، استفاده از روش‌های گرم و جذاب است، نه قیافه­ی تلخ و جدی به خود گرفتن.

نویسنده: مریم ادیب – کارشناس ارشد و مدرس مهارت های تربیت دینی

اصول و روشهای حفظ

روش‌های مختلفی را برای حفظ قرآن می‌توان طراحی کرد. آنچه در همه­ی این روش‌ها مشترک است:

۱-     اصل ایجاد علاقه و خوش گذشتن به بچه‌ها: هنگامی­که بچه‌ها از مسجد، کلاس قرآن و کلاس‌های دینی بیرون می‌روند، بگویند «چقدر اینجا بازی کردیم و خوش گذشت.»

۲-     اصل پیوند زدن در ذهن: سیستم حافظه طوری است که باید بتواند مطالب را هنگام ذخیره به هم پیوند بزند و هر بار که یک مطلب بازیابی می شود، بقیه­ی مطالب مرتبط با آن نیز بازیابی شوند(به خاطر بیایند). مثل اینکه هر بار به در منزل نگاه کردید یادتان بیاید که برای خروج از منزل «بسم الله» بگویید. اگر هنگام ذخیره سازی مطالب از یادیار­های مناسب برای ایجاد تداعی ذهنی استفاده کنید، به خاطر آوردن مطالب آسان می­شود.

۳-     اصل از کل به جزء: اگر ابتدا کل مطلب برای ذهن مشخص شود، می­تواند به راحتی اجزاء را در جای خود قرار دهد. اما ارائه کردن اجزاء و به ذهن سپاری برای شکل گرفتن کل، مشکل است.

با توجه به ‌این اصول چند روش را می‌توان مورد توجه قرار داد. بسیاری از مراکز هنوز از روش اشاره برای آموزش کودکان استفاده می‌کنند. این روش برای ایجاد تداعی بین حرکات دست و کلمات ابداع شد. با این روش باید هم حرکات اشاره­ی مخصوص ناشنوایان و هم کلمات قرآنی را حفظ کند. یعنی کار حفظ، دو برابر می‌شود. به جای این زحمت اضافه‌، می‌توان صرفاً صوت قرآن را از سی‌دی یا نوار کاست پخش کرد یا اینکه از تداعی کننده‌های دیگری استفاده کرد.

  • روش اشاره برای تداعی معانی: مثلاً مربی وقتی می‌خواهد کلمه­ی نار را یاد بدهد، حرکتی شبیه آتش را با دست ایجاد کند و یا برای آیاتی مثل«والضحی و اللیل اذا سجی» صرفاً حرکتی را برای روز و شب در این دو آیه طراحی کند.

اما مهم‌تر این است که مفاهیم موجود در سوره‌ها و آیات را بشناسد و حرکت اشتباهی را پیشنهاد نکند. برای مثال یکی از معلمان قرآن در عبارت «مَلِک یوم الدین» برای کلمه­ی ملک حرکت بال زدن فرشته‌ها را نشان می‌داد و بچه‌ها انجام می‌دادند. در حالی که‌اینجا ملک به معنی فرشته نیست؛ بلکه مالک و صاحب­اختیار است.

وقتی برای اشاره به خدا با دستمان آسمان را نشان می­دهیم، این رایاد می‌دهد که خدا در آسمان است. به قول عوام: «همان خدایی که آن بالاست.» پس چه کنیم؟ می‌توانیم حرکتی شبیه در آغوش گرفتن خود انجام دهیم، یعنی خدایی کهما را دوست دارد. به هر حال با اشاره کردن کار سخت‌تر می‌شود و امکان بدآموزی و یا اشتباه آموزی دارد.

  • روش تداعی با بازی: تداعی­کننده­ی دیگر می‌تواند بازی‌هایی باشد که با دست و پای خود در حین تلفظ آیات خاص انجام می‌دهند. در یکی از مهد قرآن‌های مؤفق و شاد، برای هر آیه از سوره، بچه‌ها بازی‌های یک نفره‌یا دو نفره‌ای را انجام می‌دادند. مثلاً می‌گفتند: «والعصر، والعصر، ان الانسان لفی خسر، ان الانسان لفی خسر» و گوی‌های رنگارنگ را روی زمین می‌چرخاندند. سپس می‌گفتند: «الا الذین آمنوا و عملوا الصالِحات» در حالی که دو نفر دو نفر روبروی هم نشسته و دست‌هایشان را به هم می­زدند؛کف دست راست این به کف دست راست آن و برعکس. آیه­ی بعد را که می‌خواندند«و تواصوا بالحقّ ِو تواصوا بالصَّبرِ» کف پا‌هایشان را که رو به هم دراز کرده و به هم چسبانده بودند، جلو و عقب کرده و تکرار می‌کردند.

به بیان دیگر کلاس لبریز بود از بازی، تحرک و فعالیت‌های فردی و جمعی. می‌توان همزمان با خواندن قسمتی از آیات، دست همدیگر را گرفت و دایره‌وار چرخید. بعضی‌ها از این می‌ترسند که با این حرکت‌ها به قرآن توهین شود و احترام لازم گذاشته نشود. باید از خود بپرسیم، توهین یعنی چه و احترام چه معنایی دارد؟ استفاده کردن یا رها کردن، ایجاد علاقه با شادی یا خشک و جدی بودن، با شعر خواندن و دست زدن یا بوسیدن و در پارچه مخملی پیچیدن؟ انگیزه پایدار ایجاد کردن یا فراری و خسته ساختن. کدام احترام و کدام توهین است؟

اگر این شعر، ترجمان روایت پیامبر عزیزمان (ص) است که می‌فرمایند:

چونکه با کودک سر و کارت فتاد      پس زبان کودکی باید گشاددا

از رسول اکرم (ص) است که فرمودند: ان فی الجنه داراً یقال له دار الفرح، لا یدخلها الّا من فرّح الصبیان:[۱] در بهشت جایی است که به آن خانه­ ی شادی گفته می­شود، هیچ­کس به آن خانه وارد نمی شود مگر آنکه موجب شادی کودکان شده باشد.( در جایی باز این روایت از پیامبر عزیز برای شادی یتیمان بیان شده است)

 پس زبان کودک و نوجوان و بزرگسال متفاوت است. ضمن اینکه شادی، قصه و طنز را همه دوست دارند و راه جذب افراد، استفاده از روش‌های گرم و جذاب است، نه قیافه­ی تلخ و جدی به خود گرفتن.

مثلاً بگوییم: « تعاونوا علی البرّ و التقوی» و دست هم را محکم گرفته و بچرخیم. سپس بگوییم: « ولاتعاونوا علی الاثم و العدوان» و همزمان دستمان را از هم باز کرده و اتحاد و همکاری را به‌این شکل، بشکنیم.

  • روش تداعی با ریتم آیات: راه دیگر برای ایجاد تداعی و حفظ بهتر، استفاده از آهنگ موجود در‌ترتیل خوانی‌های قرآن است. وقتی آیات را پشت سر هم می‌شنویم، آهنگ موجود در آیات و تفاوت آهنگ آنها باعث یادگیری بهتر می‌شود. این روش مؤثرتر از این است که خودمان آیه را بخوانیم، زیرا ما بدون آهنگ و یا هر بار با یک ریتم می‌خوانیم. آهنگ خاص با آیه­ی خاص،در ذهن همراه می­شود.
  • روش کل به جزء: اگر مربی می‌خواهد، هر بار پنج آیه را آموزش دهد، بهتر این است که ابتدا آیات بیشتری از سوره را بشنوند (تا کلیتی از سوره در ذهن شکل بگیرد)، سپس پنج آیه­ی مورد نظر، چند بار پشت سر هم شنیده شود. یعنی آیه از یک تا پنج را بشنویم و دوباره آیات یک تا پنج، تا وقتی که حفظ شویم. نه‌اینکه ‌یک آیه را چند بار بشنوند و سپس آیه­ی بعدی را تکرار کنند.


[۱]  به نقل از کتاب اُسس التربیه، تألیف محمدرضا فرهادیان و کتاب تربیت طربناک، دکتر عبدالعظیم کریمی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>