نگاهی دوباره به تربیت اسلامی

کتاب، از توصیف انسان در قرآن، آغاز می شود و بعد از بررسی مفاهیم تربیت و اهداف تربیتی؛ مبانی اصول و روش های تربیتی را تشریح می کند.

parsaandafshin_Posts_1370419791

تربیت اسلامی بی‌تردید یکی از اساسی‌ترین بخشهای معارف اسلامی است، اما به یقین هنوز تحقیق و تدوینی اصولی درباره آن صورت نپذیرفته است. بنظر می‌رسد چنین کاری را باید با معیارهای: اصالت نوشته، جامعیت کار و نوپردازی مطلب، محک زد. نگارنده سعی کرده کتاب حاضر را به این معیارها نزدیک کند. کتاب حاضر در دو جلد نوشته شده که جلد اول آن از پنج فصل: توصیف انسان در قرآن، مفهوم‌شناسی در باب تربیت، اهداف تربیتی، مبانی، اصول و روشهای تربیتی همچون جذبه حُسن و احسان، تطور وسع آدمی، آشنایی و بیگانگی با خدا و مراحل تربیت تشکیل شده است و جلد دوم این کتاب به چهار بخش: مسائل مفهومی و ماهوی، مسائل تربیت مدنی و اجتماعی، مسائل تربیت فنی و حرفه‌ای و مسائل آسیب‌شناختی تربیت اسلامی پرداخته است.

جلد اول:

ظهور انقلاب اسلامی و ضرورت پرداختن به تربیت اسلامی و لوازم آن، دردهه ی نخست انقلاب، نیاز جدیدی را فراروی اندیشمندان عرصه ی تعلیم و تربیت قرار داد. در این شرایط، جامعه به نظام تربیتی منسجم و جامعی ازاسلام نیاز داشت تا بر مبنای آن، امر تربیت را به پیش برد. کتاب “نگاهی دوباره به تربیت اسلامی”، پاسخی به این مهم بوده است. از این رو باید گفت این کتاب با هدف طراحی چارچوبی برای نظام تربیتی اسلامی نگاشته شده است.

در این اثر تلاش شده تا با چارچوبی منسجم، آیات قرآن مورد کاوش قرار گیرد و نظام تربیتی جامعی تدوین گردد. همچنین پرداختن به مباحث مفهومیِ مطرح در عرصه ی تربیت – مانند انسان و نیز مفهوم تربیت-، ارتباط منطقی مباحث را برقرار ساخته و نقشه ای به هم پیوسته و سازوار از تربیت را فراهم آورده است.

از سوی دیگر، ارائه ی  چارچوبی روشی برای مرتبط ساختن مبانی، اهداف، اصول و روشها به یکدیگر، مباحث این کتاب را زایا ساخته است. به گونه ای که افراد می توانند با اتخاذ این چارچوب روشی، خود به سراغ قرآن روند و برخی مبناها، اصول  و روشهای مغفول در این اثر را بیابند و به گونه ای منسجم به آن بیفزایند.

 

جلد دوم:

در این کتاب نظر بر آن بوده است که تربیت اسلامی، در زمینه ای عملی و کاربردی، یعنی در رویارویی با مسائل تعلیم و تربیت معاصر، مورد توجه قرار گیرد. این مسائل اعم از مسائل نظری و کابردی اند. بخش نخست کتاب به بررسی مسائل مفهومی و ماهوی در تربیت اسلامی، اختصاص یافته است. پرسش از امکان “تربیت اسلامی” به عنوان نقطه ی تلاقی ساحتی عملی – تربیت- و ساحتی دینی، بحث از امکان عملی ظهور و تحقق تربیت اسلامی در دنیای معاصر و تغییرات آن و بررسی نظام مند تعلیم و تربیت و در نظر گرفتن آن چون رشته ای دانشگاهی، مباحثی است که در این بخش مطرح شده اند.

در بخش دوم کتاب، حوزه مسائل مدنی و اجتماعی، مورد توجه قرار گرفته است. در این زمینه، ابتدا گریز از مطلق نگری و روی آوردن به کثرت گرایی، در مقام یکی از چالش های دوران معاصر در برابر تربیت دینی، به طور کلی، و تربیت اسلامی، به طور خاص مورد بررسی قرار گرفته و سپس بحث از امکان تربیت مدنی در اندیشه اسلامی و جامعه اسلامی ایران و نیز فرایند تحقق آن، به عنوان مساله ای برآمده از جامعه ی مدنی مطرح شده است. همچنین مفهوم اجتماعی بودن آدمی، مفهوم جامعه و نیز تربیت اجتماعی در دیدگاه اسلام، در برابر دو دیدگاه رقیب لیبرال و جامعه گرا، به چالش فراخوانده شده و مورد بررسی قرار گرفته است.

بخش سوم، به برخی از مسائل مربوط به حوزه تربیت فنی و حرفه ای اختصاص یافته است. دشواری های اقتصادی فراگیر در کشورهای مختلف، تربیت فنی و حرفه ای را در صدر توجه تعلیم و تربیت معاصر قرار داده و برخی جنبه های عمیق و فلسفی آن را آشکار ساخته است.  در این بخش ابتدا، برخی دیدگاههای مطرح رد این عرصه بررسی تحلیلی و نقد شده اند و سپس تلاش شده تا در مواجهه ای صریح تر با تربیت حرفه ای، وجوه خاص دیدگاه اسلام به صورت تطبیقی تبیین شوند.

سرانجام، در بخش نهایی کتاب، آسیب شناسی تربیت دینی مورد توجه قرار گرفته است. این آسیب شناسی با مطالعه ی موردی مساله ی مهدویت به صورتی کاربردی بیان شده است.

 

خلاصه ای از کتاب نگاهی دوباره به تربیت اسلامی نوشته دکتر خسرو باقری

توصیف انسان در قرآن

برای بدست آوردن توصیف انسان در قرآن ابتدا با نگاهی تحلیلی ، مفاهیم بنیادی مربوط به انسان را از نظر می گذرانیم سپس مجموعه آنها را با نگاهی ترکیبی در نظر می گذرانیم ومیکوشیم با تبیین روابط میان این مفاهیم سیمای انسان را در حالت ترکیب ویکپارچگی ترسیم کنیم وآنگاه ویژگیهای عمومی را که از این انسان یکپارچه سر میزند ترسیم کنیم .

نگاه تحلیلی:

 روح: مفهوم روح در قرآن در درجه اول به منزله مفهومی جهان شناختی ونه انسان شناختی مطرح شده است .

نفس :معادل کلمه نفس در فارسی کلمه «خود» است .وهمچون معادل فارسی خود تا زمانی که که کلمه ی دیگری به آن افزوده نشود معنای مشخصی را افاده نمیکند.

فطرت : فطرت والفاظ معادل آن حاکی از نوع معینی از معرفت ومیل است که در ضمیر آدمی ریشه گرفته : معرفت ومیل ربوبی .

مفهوم شناسی در باب تربیت

واژه تربیت با توجه به ریشه آن – ربو-   به معنی فراهم آوردن موجبات فزونی وپرورش است واز این روبه معنی تغذیه طفل به کار می رود . اما علاوه بر این تربیت به معنی تهذیب نیز استعمال شده که به معنی زدودن خصوصیات ناپسند اخلاقی است .

تمثیل تربیت

تمثیل صورتی از اندیشیدن وشکلی از سخن گفتن است که در آن همانندی میان دو چیز مورد نظر است در تمثیل می کوشیم ویژگیها و احکام یک شی شناخته شده را به یک شی ناشناخته نسبت دهیم .

تمثیل تربیت در قرآن

در قرآن هر دو تمثیل صناعت ورشد یا رویاندن مورد توجه کافی قرار گرفته اند.

اهداف تربیتی

پاره ای از واژهای قرآن بنحوی بکار رفته است که ناظر به هدفهاست یعنی نشانگر وضعیتهایی در رابطه با انسانهاست که باید آنها را محقق سازد .

مهمترین واژه هایی که نشان دهنده وضعیتهایی نهایی یا اهداف است عبارتند از:

رشد ، طهارت ، حیات طیبه ، هدایت ، عبادت ، تقوی ، قرب ، رضوان ، اقامه قسط ، فلاح ، تفکروتعقل ، استقلال و عزت جامعه اسلامی ، تعاون ، تزکیه و تهذیب ، وصحت ، قوت ونظافت .

برخی از اهداف فوق نسبت به هم ارتباط طولی وبرخی نسبت به هم عرضی هستند مواردی نیز چون همه شئون آدمی را در بر میگیرد اهداف غایی محسوب میگردند.

مبانی اصول واهداف تربیتی

اصل در علوم کاربردی مانند علوم تربیتی « قاعده ی عامّه»ای خواهد بود که میتوان آن را به منزله دستور العملی کلّی در نظر گرفت واز آن به عنوان راهنمای عمل استفاده کرد .

طبق این بیان رابطه ی خاصی میان این اصل در علوم نظری واصل در علوم کاربردی خواهد بود به عبارت  دیگر اصول مورد بحث در علوم کاربردی اصول مورد توجه در علوم نظری خواهد بود .

مبنای اول – تاثیر ظاهر بر باطن

منظور از ظاهر همه امور مشهودی است است که از انسان سر میزند ومظهر آنها بدن است ومراد از باطن شئونی است که قابل مشاهده نیست همچون فکر ونیت .

اصل ۱ : تغییر ظاهر

روشهای مورد نیاز : ۱-  روش تلقین نفس ۲- روش تحمیل نفس

مبنای دوم – تاثیر باطن بر ظاهر

اگر تغییری در باطن آدمی رخ دهد برظاهر نمودار خواهد شد واگر ظاهر به خود تغییر نپذیرد باید تاویل آن را در باطن جست از این رو خداوند در تبیین چشمان اشکبار مومن دل معرفت یافته او را گواه می آورد چنانکه برای چشم جامد کافر نیز دل سنگواره او را .

اصل ۲ : تحول باطن

روشهای مورد نیاز :۱- روش اعطای بینش ۲- روش دعوت

مبنای سوم – ظهور تدریجی شاکله

اعمال ورفتارها (ظاهر)وافکار ونیت ها(باطن) در تاثیر وتاثر «پیوسته ومستمر» خود حاصلی به بار می آورند که به تدریج در اعماق درون نشست می کند و رفته رفته با رسوب بیشتر ،سخت ودیر پا می شود وبدین گونه لایه ای زیرین در باطن انسان شکل میگیرد .

اصل ۳ : مداومت ومحافظت بر عمل

روشهای مورد نیاز : ۱- روش فریضه سازی ۲- روش محاسبه نفس

مبنای چهارم – تاثیر شرایط بر انسان

آدمی به سبب اتحاد نفس وبدن ، در وضعیت های مختلف محیطی در معرض حالات ،احساسات وافکار معینی قرار میگیرد این امر درمورد شرایط زمانی –مکانی است .اما اگر پیوندهای آدمیان به هم (هویت جمعی)نیز لحاظ شود باید آن رابه عنوان تاثیر پذیری از شرایط اجتماعی در نظر گرفت .

اصل۴ :اصلاح شرایط

روشهای تربیتی مورد نیاز:۱-روش زمینه سازی ۲- روش تغییر موقعیت ۳- روش اسوه سازی

مبنای پنجم : مقاومت وتاثیر پذیری بر شرایط

تاثیر پذیری انسان از شرایط به معنی اضطرار او در برابر آن نیست ، بلکه این امکان نیز در وی هست که در قبال فشار شرایط ایستادگی کند ورنگ نپذیرد ویا در حدّی فراتر بر شرایط اجتماعی تاثیر نیز بگذارد .این ویژگی جلوه بارز اختیار انسان است .

اصل ۵ : مسئولیت

روشهای تربیتی مورد نیاز : ۱- روش مواجهه با نتایج اعمال ۲-روش تحریک ایمان ۳- روش ابتلا

مبنای ششم :جذبه ی حُسن واحسان

هرچه در انسان سرور بر می انگیزد و در وی رغبتی بجای گذارد ، واجد حُسن است . حُسن گاه از طریق حس دریافت میشود وگاه از طریق غیر حس واز این رو به اعتبار نخست به معنی «زیبایی»وبه اعتبار دوم به معنی «خوبی» خواهد بود . پس آنچه دارای حسن است آدمی را بر می انگیزد وکششی در وی پدید می آورد .

اصل ۶: آراستگی

روشهای تربیتی مورد نیاز :۱- روش آراستن ظاهر ۲-روش تزیین کلام

اصل ۷ : فضل

روشهای تربیتی مورد نیاز :۱-روش مبالغه در عفو ۲- روش توبه ۳- روش تبشیر۴- روش مبالغه در پاداش

 مبنای هفتم – تطور وسع آدمی

اگر چه آدمیان در گوهر وجود هم ریشه اند اما وسعتها وامکانات درونی وبیرونی علی السویّه تقسیم نشده است . وسع به معنای تاب وطاقت است هم طاقت فهم وهم طاقت عمل . پس آدمیان با وسعها وطاقتهای مختلف از حیث فهم وعمل پای در عرصه ی زندگی دارند .

اصل ۸ : عدل

روشهای تربیتی مورد نیاز : ۱- روش تکلیف به قدر وسع ۲- روش انذار۳- روش مجازات به قدر خطا

منابع : وبلاگ غیر رسمی دکتر خسرو باقری ، سایت فلسفه و کودک و وبلاگ آموزش و پرورش بزرگراه رسیدن به تعالی

۱۸
شهریور ۱۳۹۳
مادربانو
دیدگاه‌ها ۱ دیدگاه
برچسب‌ها

یک پاسخ برای : 1

  1. اعظم بانو گفته:

    یکی از دوستان در توصیف کتاب فرمودن :
    تنها کتابی که برای کنکور ارشد خواندم، خط به خط و حس کردم هیچ لحظه ای از عمرم را بابتش هدر نداده ام کتاب “نگاهی دوباره به تربیت اسلامی” به قلم توانای دکتر باقری بود. اسم کتاب با محتوا، مطابقت خاصی داشت و از همه جذاب تر، عمق و ریشه های منطقی و عقلانی مباحث، در کنار برداشت ها از آیات و روایات بود.

    به نظرم می رسد کتاب برای هر مادر و پدری ـ حتا اگر دغدغه تربیت اسلامی نداشته باشد ـ هم مفید و بلکه ضروری باشد. به من باشد، کتاب را می شود هرچند سال یک بار خواند و برداشت های تجربی زیسته ی خود را به روش ها و اصولش عرضه و ارزیابی کرد.
    ….برای منی که خواننده عامی کتاب بودم، اوج داستان در روش های تربیتی شکل گرفته است. جایی که شیرفهم شدم تربیت یعنی کاری که خودم برای خودم باید انجام دهم. فصل آخر به مراحل تربیت پرداخته که جذابیت خاص خود را دارد.

    به طور کلی : کتاب برای هر کسی که بخواهد به تربیت خود مشغول شودمفید و موثر است

    در پناه خدا

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>