خریداران کوچک

مهارت ارزیابی و خرید کتاب هم مثل سایر مهارت‌ها نیاز به آموزش و تمرین دارد و بهترین مکان برای این کار کتابفروشی است.

شاید شما هم در بازدیدهایتان از کتابفروشی‌ها، متوجه جای خالی بچه‌ها در بخش‌ کودک و نوجوان شده‌باشید.

برخی خانواده‌ها از اهمیت مطالعه در رشد ذهنی، اخلاقی و ادبی بچه‌ها آگاه نیستند. در بعضی خانواده‌ها هم معمولا مادرها و پدرها کتاب‌های فرزندشان را بدون حضور او انتخاب می‌کنند. بعضی خانواده‌ها هم در نقطه مقابل قرار دارند و فکر می‌کنند هر کتابی که منتشر می‌شود، از تمام فیلترهای لازم گذشته و هر کودکی مجاز به استفاده از آن است و برای همین هیچ نظارتی در انتخاب کتاب‌ها ندارند. بنابراین کودک چیز زیادی درباره ارزیابی و انتخاب کتاب یاد نمی‌گیرد. مهارت ارزیابی و خرید کتاب هم مثل سایر مهارت‌ها نیاز به آموزش و تمرین دارد و بهترین مکان برای این کار کتابفروشی است.

کتاب

ملاحظات قبل از شروع

از قبل کتابفروشی‌های مناسب را شناسایی کنید؛ جاهایی که مجموعه‌های بزرگ و متنوعی از کتاب کودک دارند و در عین حال عناوین نامناسب، کم‌کیفیت و بازاری در مجموعه‌هایشان راه ندارد. با کتابفروش صحبت کنید، قصدتان را توضیح بدهید، معیارهای مورد نظرتان را بگویید و از او بخواهید با کودکتان ارتباط بگیرد و او را راهنمایی کند.برنامه خرید را برای فرزندتان شرح بدهید. تأکید کنید که برای خرید کتاب می‌روید. بودجه‌ای را که درنظر دارید ذکر کنید و مشخص کنید که چقدر از این بودجه به او تعلق دارد. در طول خرید اگر توجه کودک به اسباب‌بازی، نوشت‌افزار یا هر چیزی به جز کتاب جلب شد گفته‌های پیشین‌ را به او یاد‌آوری کنید. قاطع باشید و اجازه ندهید بودجه خرید کتاب صرف کار دیگری شود.

مقدمه‌چینی‌ کنید

کودک پیش از آشنایی با مفهوم انتخاب باید مقایسه را بشناسد. از ۳سالگی به بعد با فرزندتان درباره کتاب‌هایش گفت‌وگو کنید و نظرش را درباره آنها جویا شوید. از او بپرسید کدام‌یک از کتاب‌هایش را بیشتر یا کمتر دوست دارد و چرا؟ وقتی خواندن یک کتاب به پایان می‌رسد با فرزندتان درباره شخصیت‌ها، روند داستان، آغاز و پایان آن و احساسش نسبت به همه اینها حرف بزنید. گاهی از او بخواهید بین ۲ کتاب مشخص مقایسه کند و در این بین، توجهش را به معیارهایی چون نکته‌های اعتقادی، وضعیت ظاهری، تصویرسازی‌ها، جذابیت محتوا، نکات اخلاقی و کیفیت نگارش کتاب جلب کنید.تفکر انتزاعی از ۷سالگی شکل می‌گیرد و رشد می‌کند؛ بنابراین تا پیش از این سن نباید از کودک انتظار تحلیل‌های محتوایی پیچیده داشته‌باشید. پرسش و پاسخ‌های شما در این مرحله صرفا ذهن او را آماده می‌کند تا از مقایسه ظا هر ۲کتاب فراتر برود و به محتوا توجه کند.

از کی شروع کنیم؟

اگر کودکتان می‌تواند راه برود، او را با خودتان به کتابفروشی ببرید تا با فضای آنجا آشنا شود اما برای اینکه او را در فرایند انتخاب دخالت دهید باید صبر کنید تا به حد خاصی از رشد عقلی و عاطفی برسد. برای این منظور ۴سالگی سن مناسبی است.

به کودک ۴تا ۶ساله خود اجازه بدهید گاه گاه در انتخاب کتاب‌هایش شریک شود. بگذارید قفسه‌ها و کتاب‌ها را ببیند و در نهایت چند گزینه مشخص پیش‌رویش بگذارید که از بین آنها انتخاب کند. درنظر داشته باشید که او توانایی قضاوت درباره جنبه‌های محتوایی کتاب را ندارد و بیشتر به ظاهر آن توجه خواهد کرد. با این حال پرسش‌هایی درباره موضوع کتاب و شخصیت‌هایش مطرح کنید. از خلاصه یا گزیده پشت جلد استفاده کنید، بخش‌هایی از کتاب را برای کودک بخوانید یا از کتابفروش بخواهید که درباره کتاب برای او توضیح بدهد. به کودک زمان کافی بدهید تا تصمیم بگیرد. از ۷تا ۱۰سالگی کودک را در انتخاب نیمی از کتاب‌هایش شریک کنید. گزینه‌هایش را افزایش بدهید و بگذارید کتاب‌های مناسب گروه سنی‌اش را ببیند. نظر او را درباره محتوای مورد علاقه‌اش درنظر بگیرید. از او درباره موضوعات و سبک‌های مورد علاقه‌اش بپرسید و تشویقش کنید که محتوای کتاب‌ها را مقایسه و نقد کند. پس از ۱۰سالگی بیشتر کتاب‌های فرزندتان را در حضور خودش بخرید اما خوب است گاهی هم او را با کتاب‌هایی که در غیابش انتخاب کرده‌اید غافلگیر کنید.

با انتخاب‌های نامناسب چه کنیم؟

قبل از نهایی‌کـــردن خرید، انتخاب‌های کودکتان را ببینید و به دقت بررسی کنید. از او بپرسید چه چیزی در هر یک از این کتاب‌ها توجهش را جلب کرده است. اگر کتاب نامناسبی انتخاب کرده‌بود معایب آن را برایش برشمارید و از او بخواهید کتاب را به جای اولش برگرداند. بچه‌های بزرگ‌تر ممکن است روی انتخاب‌شان پافشاری کنند. گاه گاه به آنها اجازه اشتباهات کوچک بدهید تا معنای انتخاب غلط را درک کنند. اگر درباره کتابی تردید دارید خرید آن را به بحث و بررسی بیشتر موکول کنید. با همراهی فرزندتان درباره کتاب تحقیق کنید یا نظر دیگران را بپرسید؛ مثلا همسرتان، یک فرد کتابخوان در خانواده یا کتابدار کتابخانه محله. در نهایت اگر کتاب را نامناسب تشخیص دادید دلایل‌تان را با صراحت بگویید و درباره تصمیم‌تان قاطع باشید.

مرزها و خط قرمزها

از قبل دایره انتخاب را برای فرزندتان مشخص کنید. برای بچه‌های پیش‌دبستانی ۳یا ۴گزینه انتخاب فراهم کنید.
به بچه‌های بزرگ‌تر اجازه بدهید از میان کتاب‌های مناسب گروه سنی‌شان انتخاب کنند. درباره گروه‌های سنی مختلف و محل قرارگیری علائم آنها در کتاب به فرزندتان توضیح بدهید.
اگر محدودیت دیگری را لازم می‌دانید از قبل به کودک بگویید؛ مثلا «کتاب‌های افسانه‌ای خیلی داری بنابراین این بار از آنها نمی‌خریم». ویژگی‌های محتوای نامناسب را به زبان ساده برایش برشمارید.
اگر قیمت کتاب‌های کودک از بودجه تعیین شده شما تجاوز کرد راهنمایی‌اش کنید که مشخصات بعضی از آنها را یادداشت کند تا در خریدهای بعدی به سراغ‌شان بیایید.

کتاب به‌عنوان جایزه

جایزه دادن کتاب می‌تواند قدر و اهمیت آن را در چشم کودکتان افزایش بدهد. ارزش ریالی جایزه را متناسب با بزرگی موفقیتش تعیین کنید. به او بگویید از لیست کتاب‌های محبوبش که قبلا تهیه کرده، یک یا چند عنوان را انتخاب کند.

می‌توانید پیشنهاد کنید کتابی متناسب با زمینه موفقیتش انتخاب کند؛ مثلا یک رمان کلاسیک برای نوجوانی که در مسابقه داستان‌نویسی اول شده یا یک دایرهًْ‌المعارف ورزشی برای قهرمان مسابقه دوی مدرسه. همچنین می‌توانید برای موفقیت‌های مرحله‌ای او جلدهای مختلف یک مجموعه را جایزه بدهید؛ مثلا یک جلد از یک دانشنامه مصور برای موفقیت در هر مرحله از آزمون علمی. به هر حال همیشه یک طیف از انتخاب‌های مختلف فراهم کنید و انتخاب نهایی جایزه را به‌عهده فرزندتان بگذارید.

گام به گام تا استقلال کامل

تصمیم‌گیری درباره اینکه از چه زمانی می‌توان انتخاب کتاب را کاملا به‌عهده نوجوان گذاشت دشوار است و به شرایط خاص زندگی شما، ویژگی‌های شخصیتی فرزندتان و دوری یا نزدیکی کتابفروشی از محل زندگی‌ شما بستگی دارد. به‌طور کلی اگر مشکل دسترسی به کتابفروشی در میان نباشد، ۱۲تا ۱۴سالگی سن مناسبی برای این منظور است. در این هنگام نوجوان علاقه‌مند به استقلال و آماده تجربه کردن آن است.

از مدتی قبل نظارت‌تان را نامحسوس‌تر کنید. بودجه ثابتی برای خرید کتاب فرزندتان درنظر بگیرید و به‌تدریج بخش‌هایی از آن را در اختیار خودش قرار دهید تا درباره نحوه خرج کردن آن احساس مسئولیت کند. گاهی اجازه بدهید فرزندتان بدون حضور شما و به همراه فردی بزرگسال، جوان و مورد اعتماد (مثلا خاله، عمو، خاله‌زاده یا عموزاده) به کتابفروشی برود.

قبل از اعطای استقلال، مطمئن شوید که فرزندتان معیارهای انتخاب کتاب را به‌خوبی می‌شناسد و به اندازه کافی تمرین کرده ‌است. یک‌بار دیگر مرزهای انتخاب را به صراحت برایش روشن کنید. نشان بدهید که نظارت شما ادامه خواهد داشت. از انتخاب‌هایش خبر بگیرید و در فضایی دوستانه با او درباره آنها حرف بزنید. در خانه جلسات نقد و بررسی کتاب برگزار کنید. حتی پس از آنکه اجازه خرید مستقل کتاب را به او دادید، هر چند وقت یک‌بار به‌صورت خانوادگی به کتابفروشی بروید.

اگر فرزندتان دست به انتخاب‌های نامناسبی زد، بسته به بزرگی اشتباهش با موضوع برخورد کنید. درباره اشتباهات کوچک، کافی است که مخالفت‌تان را به شیوه‌ای مدلل بیان و توجه فرزندتان را به جایگزین‌های مناسب‌تر جلب کنید. اگر کتابی واقعا نامناسب است آن را ضبط کنید و به فرزندتان بگویید چرا و تا کی اجازه خواندن آن را ندارد؛ مثلا «تا پایان دبیرستان» یا «تا وقتی بخواهی درباره ازدواج تصمیم بگیری.»

تا جایی که می‌توانیدکتاب‌هایی را که بین هم سن و سالانش باب شده ممنوع نکنید مگر اینکه آن را واقعا برای زندگی آینده و اعتقاداتش مضر بدانید. سعی کنید گزینه‌های قابل‌قبولی را در آن‌گونه ادبی پیدا کنید و پیش رویش بگذارید. مرزهای انتخاب را به صراحت روشن کنید (مثلا از ژانر وحشت فقط کتاب‌هایی که در کتابخانه مدرسه باشند). اما به او نشان بدهید که این انتخاب‌ها را ایده‌آل نمی‌دانید و دلایل‌تان را ذکر کنید. گاهی لازم است خودتان چند نمونه از این کتاب‌ها را بخوانید تا با فضای فکری فرزندتان آشنا شوید و دلایل بیشتری برای قانع کردنش داشته باشید.

انتخاب هدیه برای دیگران

انتخاب کتاب برای دیگران، به‌طور غیرمستقیم به کودک می‌آموزد که هر خواننده‌ای به کتاب‌های مناسب خودش نیاز دارد. به دوستان فرزندتان یا بچه‌های فامیل، کتاب هدیه بدهید و فرزندتان را در این انتخاب سهیم کنید. نشان بدهید که به‌خاطر آشنایی‌اش با روحیات فرد هدیه‌گیرنده به‌نظر او اهمیت می‌دهید. توجه فرزندتان را به سن، جنسیت و علاقه‌مندی‌های شخصی گیرنده هدیه جلب کنید. به او یادآوری کنید که کتاب مورد علاقه خودش الزاما انتخاب خوبی برای دیگران نیست. همچنین می‌توانید فرزند کوچک‌ترتان را به همراه خواهر یا برادر نوجوانش برای خرید کتاب بفرستید. این کار برای فرزند بزرگ‌ترتان آموزشی غیرمستقیم درباره ارزیابی و انتخاب کتاب است. فرزند کوچک‌تر نیز لذت صمیمیت با خواهر یا برادر بزرگ‌تر را تجربه خواهد کرد. نوجوان شما باید قبلا مسئولیت‌پذیری‌اش را درقبال اعضای کوچک‌تر خانواده نشان داده باشد و نیز در انتخاب کتاب برای خودش موفق عمل کرده‌باشد. به او توضیح بدهید که چه معیارهایی برایتان اهمیت دارد و چطور باید بر انتخاب فرزند کوچک‌ترتان نظارت کند.

کتاب درمانی تربیتی

والدین و مربیان می‌توانند از کتاب برای اصلاح اشتباهات رفتاری و دشواری‌های روانی سنین رشد، توضیح مفاهیم دشوار یا کمک به عبور از شرایط سخت استفاده کنند. این کار کتاب‌درمانی تربیتی نام دارد.
وقتی مشکلی برای فرزندتان پیش می‌آید، پیشنهاد خرید یک کتاب مرتبط را به او بدهید. این مشکل می‌تواند رفتاری نادرست از طرف خود کودک باشد، مانند خشونت در مدرسه یا رویدادی خارجی که او را در شرایطی دشوار قرار داده؛ مانند بیماری یکی از اعضای خانواده. کتابی که در این موقعیت برای کودک می‌خرید ممکن است یک راهنمای عملی برای حل مشکل باشد (به‌عنوان مثال کتابی درباره روش‌های کنترل خشم) یا صرفا داستانی باشد درباره کودک دیگری که شرایط مشابهی را پشت سرگذاشته است.

از قبل درباره منابعی که با هدفتان سازگارند تحقیق کنید و آنها را بشناسید. آنگاه گزینه‌ها را به فرزندتان عرضه کنید تا از میان آنها انتخاب کند. همچنین می‌توانید از یک کتابفروش مورد اعتماد کمک بگیرید. همراه فرزندتان به کتابفروشی بروید، موضوع مورد نظرتان را بگویید و راهنمایی بخواهید. درباره مشکلاتی که ماهیتی پیچیده‌تر دارد، قبلا نظر یک مشاور تربیتی یا روانشناس مشاور را بخواهید.

منبع: همشهری آنلاین

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>